Όταν στις αρχές του 20ού αιώνα, χτιζόταν το Σανατόριο στο Νταού Πεντέλης, ελάχιστοι μπορούσαν να φανταστούν ότι θα διαδραμάτιζε τόσο σπουδαίο ρόλο λίγες δεκαετίες αργότερα στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ανάμεσα στους φυματικούς, τους γιατρούς, τους νοσηλευτές και το προσωπικό του Σανατορίου, οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ και του ΕΑΜ κατάφεραν να οργανώσουν το αντάρτικο, να αντισταθούν στους Γερμανούς κατακτητές, αλλά και να βοηθήσουν τον ντόπιο πληθυσμό, ο οποίος λιμοκτονούσε.

Το υπόγειο μαγειρείο του Σανατορίου φιλοξένησε δεκάδες, ενδεχομένως και εκατοντάδες, συνεδριάσεις της τοπικής ηγεσίας των αντιστασιακών, οι οποίοι συντόνιζαν και καθοδηγούσαν τον ανταρτοπόλεμο σ’ όλη την περιοχή της ανατολικής Αττικής.

Περίπου 80 χρόνια μετά, από το «μυστικό» αρχηγείο των ανταρτών έχει απομείνει ένα ετοιμόρροπο κουφάρι, το οποίο υφίσταται τις επιπτώσεις όλων των στοιχείων της φύσης, ενώ τα σημάδια από την πυρκαγιά της 23ης Ιουλίου είναι ακόμη νωπά.

Ένα κτήριο ηλικίας ενός και πλέον, αιώνα

Το Σανατόριο αναγέρθηκε στις αρχές του 20ου αιώνα, προκειμένου να συνδράμει στην αντιμετώπιση της φυματίωσης, μίας ασθένειας που βρισκόταν σε έξαρση εκείνη την περίοδο, αλλά και στη θεραπεία των φυματικών. Η λειτουργία του συνεχίστηκε αδιάκοπα έως και το 1957, καθώς η γερμανική κατοχή και ο μετέπειτα εμφύλιος πόλεμος, δεν κατάφεραν να βάλουν «λουκέτο» στο νοσοκομείο.

Προς τα τέλη της δεκαετίας του ’60 ανέστειλε τη λειτουργία του ως κέντρο φυματικών και αφού ανακαινίστηκε, μετατράπηκε σε παιδοψυχιατρική κλινική. Οριστικά έκλεισε τα τελευταία χρόνια.

Το κρυφό αρχηγείο του ΕΛΑΣ

Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, η μοίρα του Σανατορίου συνδέθηκε άρρηκτα με τους λιγνιτωρύχους, οι οποίοι εποίκισαν την περιοχή το 1915, προερχόμενοι από την Κύμη. Πολύ γρήγορα, εντάχθηκαν στις «γραμμές» του ΕΑΜ και ίδρυσαν την τοπική οργάνωση του ΕΛΑΣ (σ.σ. το ένοπλο τμήμα του ΕΑΜ), το οποίο χρησιμοποιούσε ως έδρα το φυματικό νοσοκομείο.

Ιατροί, νοσηλευτές και προσωπικό δεν έμειναν απαθείς και προσέφεραν κάθε δυνατή βοήθεια στους αντάρτες, ενώ πολλοί εξ αυτών ήταν και οι ίδιοι ενεργά μέλη της αντίστασης. Και φυσικά, όλα αυτά υπό άκρα μυστικότητα, καθώς οι Γερμανοί είχαν ήδη εγκατασταθεί στην περιοχή της Ραφήνας, από την 1η Μαΐου του 1941.

«Την ημέρα, ο οικισμός στη λεωφόρο Μαραθώνος τελούσε υπό γερμανική κατοχή, αλλά το βράδυ βρισκόταν υπό την κατοχή των ανταρτών» επισημαίνει χαρακτηριστικά, ο ιδιώτης ερευνητής Δημήτρης Μακρής, μιλώντας στο Sputnik.

Οι βραδινές συνεδριάσεις στα μαγειρεία

Η διοίκηση του ΕΛΑΣ, κατά τη διάρκεια της νύχτας, συνεδρίαζε στα υπόγεια μαγειρεία του Σανατορίου, συντονίζοντας τις τοπικές αντάρτικες οργανώσεις στα Μεσόγεια και την ανατολική Αττική. Μάλιστα, οι εντολές αποστέλλονταν μέσω κρυπτογραφημένων μηνυμάτων, με τη βοήθεια μελών της ΕΠΟΝ (σ.σ. η νεολαία του ΕΑΜ).

Η συμβολή του νοσοκομείου στην αντίσταση, σύμφωνα με τον κ. Μακρή, χαρακτηρίζεται ως κάτι περισσότερο από σημαντική, καθώς οι αντάρτες είχαν καταφέρει να ελέγχουν όλη την περιοχή βόρεια-βορειοδυτικά του Σανατορίου.

Σανατόριο Νταού Πεντέλης / © SPUTNIK

Μάλιστα, εκτός του συντονισμού των αντιστασιακών οργανώσεων και της καθοδήγησης του αγώνα, μέσω του Σανατορίου οι αντάρτες μεριμνούσαν και για την αντιμετώπιση της ανθρωπιστικής κρίσης, από την οποία πληττόταν ο ντόπιος πληθυσμός.

Ορμητήριο εναντίον των Γερμανών

Οι αρχαίες στοές, οι οποίες βρίσκονταν πίσω από το Σανατόριο, χρησιμοποιούνταν ως κρησφύγετο και ορμητήριο, καθώς πολύ συχνά το δάσος της περιοχής αποτελούσε πεδίο μάχης μεταξύ ελληνικών και κατοχικών δυνάμεων.

«Οι Γερμανοί ανέβαιναν με άρματα για να τους (σ.σ. αντάρτες) εκδιώξουν, αλλά δεν κατάφερναν τίποτα, ενώ απέφευγαν τις χερσαίες δυνάμεις, καθώς φοβούνταν τις ανθρώπινες απώλειες, λόγω της πυκνότητας της βλάστησης» αφηγείται ο κ. Μακρής, του οποίου ο πατέρας ήταν μέλος του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ.

Την άνοιξη του ’44, μάλιστα, οι τοπικές δυνάμεις των Γερμανών, οι οποίες είχαν ως έδρα τη Ραφήνα, ζήτησαν τη συνδρομή της πολεμικής αεροπορίας (σ.σ. Λουφτβάφε), προκειμένου να εκδιώξουν τους αντάρτες. «Ακόμη υπάρχουν οι κρατήρες εκείνων των βομβαρδισμών» παρατηρεί ο κ. Μακρής.

Παρά τις επίμονες προσπάθειες των κατακτητών, οι οποίες κλιμακώθηκαν με το κάψιμο του δάσους τον Ιούλιο του ίδιου έτους, οι αντάρτες δεν υπαναχώρησαν και κατόρθωσαν να οδηγήσουν σε άτακτη φυγή τους Γερμανός το φθινόπωρο, σηματοδοτώντας το τέλος της γερμανικής κατοχής.

Κάτω από τη «μύτη» των κατακτητών

Το γεγονός ότι το Σανατόριο χρησιμοποιούταν ευρέως ως αρχηγείο του ΕΛΑΣ δεν περιήλθε ποτέ στη γνώση των Γερμανών. Γι’ αυτό τον λόγο, άλλωστε, δεν το βομβάρδισαν ή δεν το έπληξαν ποτέ. Αντίθετα, μάλιστα, επιδείκνυαν ιδιαίτερη φροντίδα για την εύρυθμη λειτουργία του.

«Πήγαιναν και φρόντιζαν ώστε να λειτουργούν όλα. Άλλωστε, το χρειάζονταν και οι ίδιοι, καθώς πολλοί Γερμανοί στρατιώτες είχαν νοσήσει και έπασχαν από τη φυματίωση», εξηγεί χαρακτηριστικά ο κ. Μακρής, μιλώντας στο Sputnik.

Ο «φιλέλληνας» λοχαγός των Γερμανών

Ο ίδιος, μάλιστα, ανακαλεί στη μνήμη του την ιστορία ενός Γερμανού λοχαγού, ονόματι Ότο, ο οποίος είχε αναπτύξει φιλικές σχέσεις με το προσωπικό του Σανατορίου και τους κατοίκους της περιοχής, παρέχοντας τους σημαντική βοήθεια.

«Προειδοποιούσε πότε οι Γερμανοί έρχονταν για έλεγχο, ενώ έδινε κρυφά τρόφιμα και άλλα βασικά αγαθά στους κατοίκους» επισημαίνει, μεταξύ άλλων.

Ο Ότο, σύμφωνα με τις μαρτυρίες, έφθασε στο σημείο να λιποτακτήσει και να ενταχθεί στις δυνάμεις του ΕΛΑΣ, ενώ μετά το πέρας του πολέμου, επέστρεψε στη γενέτειρά του (σ.σ. τη Γερμανία), χάρη στη συνδρομή του ΕΑΜ.

Το 1962, ο Γερμανός λοχαγός επέστρεψε στην Ελλάδα, όπου έγινε δεκτός με επευφημίες από τους επιζώντες της κατοχής και του πολέμου, ανταποδίδοντας τη βοήθεια που τους προσέφερε κατά τη διάρκεια εκείνη της δύσκολης περιόδου.

Σανατόριο Νταού Πεντέλης / © SPUTNIK
Σανατόριο Νταού Πεντέλης / © SPUTNIK
Σανατόριο Νταού Πεντέλης / © SPUTNIK

Το γερμανικό οχυρό

Οι Γερμανοί, οι οποίοι είχαν εγκατασταθεί στη Ραφήνα από τον Μάιο του ’41, είχαν δημιουργήσει ένα οχυρό στον λόφο δίπλα από το «Μεγάλο Ρέμα», το οποίο μάλιστα, διασώζεται σήμερα σε ποσοστό άνω του 80%.

Σύμφωνα με τον κ. Μακρή, επρόκειτο για τον θάλαμο επιχειρήσεων των κατακτητών, ο οποίος χρησιμοποιούταν τόσο ως μέρος συνεδριάσεων, όσο και ως καταφύγιο σε περίπτωση συμμαχικής επίθεσης.

Στην περιοχή είχαν μεταφερθεί και εγκατασταθεί πέντε κανόνια από τη γραμμή «Μαζινό» της Γαλλίας, τα οποία είχαν τη δυνατότητα να πλήξουν στόχους έως τα παράλια της Εύβοιας.

Το οχηρό κατασκευάστηκε, καθώς η γερμανική ηγεσία πίστευε ότι η Ραφήνα αποτελούσε έναν από τους πιθανούς τόπους απόβασης των συμμαχικών δυνάμεων, σε περίπτωση εισβολής για την ανακατάληψη της Αθήνας. Ως εκ τούτου, είχε δημιουργηθεί μία ολόκληρη εγκατάσταση, με πολυβόλα, κανόνια και αντιαεροπορικά.

Ο κεντρικός θάλαμος επιχειρήσεων, ο οποίος διασώζεται σε άριστη κατάσταση, βρισκόταν σε βάθος 15 μέτρων, διέθετε δύο εξόδους και τα τοιχία είχαν πλάτος τουλάχιστον 1 μέτρου, προκειμένου να αντέχει τους συμμαχικούς βομβαρδισμούς.

Μάλιστα, υπήρχε ένα υπόγειο σιδηροδρομικό δίκτυο, χάρη στο οποίο οι Γερμανοί μετέφεραν πυρομαχικά και κανόνια μέσα σε βαγόνια. Ωστόσο, το συγκεκριμένο δίκτυο παραμένει θαμμένο, καθώς δεν έχουν ξεκινήσει ακόμη οι σχετικές εργασίες.

Αξίζει να σημειωθεί ότι στον λόφο εντοπίστηκε μεγάλο πλήθος ναρκών, με αποτέλεσμα τα προηγούμενα χρόνια να διεξαχθεί ειδική επιχείρηση του Στρατού Ξηράς για την απο-ναρκοθέτηση της περιοχής.

Το… κουφάρι του Σανατορίου

Ογδόντα χρόνια μετά, η ανάδειξη του ιστορικού και πολιτιστικού ρόλου τόσο του Σανατορίου, όσο και του γερμανικού οχυρού αποτελούν το μείζον για τη δημοτική αρχή της Ραφήνας-Πικερμίου.

Το φυματικό νοσοκομείο αποτελεί πλέον ένα αναξιοποίητο «κουφάρι» από μπετόν, με τα σημάδια του χρόνου και της φύσης να είναι κάτι παραπάνω από εμφανή στο ετοιμόρροπο κτήριο.

Ο δήμαρχος της περιοχής, Ευάγγελος Μπουρνούς, τον Νοέμβριο θα εγκαινιάσει ένα καινούριο μουσείο, το οποίο θα αποτυπώνει την ιστορία του Σανατορίου αλλά και των λιγνιτωρύχων.

Ο μουσειακός χώρος θα βρίσκεται στον περιβάλλοντα χώρο του Κέντρου Υγείας Ραφήνας, λίγα μέτρα από το Σανατόριο, και θα εκτείνεται σε μία εγκατάσταση, μεγέθους 200 τετραγωνικών μέτρων. Εκεί οι επισκέπτες θα μπορούν να θαυμάσουν εκθέματα και να παρατηρήσουν πλούσιο φωτογραφικό υλικό.

Όσον αφορά όμως, το ιστορικό κτήριο του νοσοκομείου, σύμφωνα με τον δήμαρχο, «δεν μπορεί να γίνει τίποτα», καθώς οι φθορές είναι τόσο εκτεταμένες, ώστε η αποκατάστασή τους κρίνεται οικονομικά απαγορευτική.

Τέλος, ο κ. Μπουρνούς, μιλώντας στο Sputnik, καθιστά γνωστό ότι προς αξιοποίηση οδεύει και το γερμανικό οχυρό, το οποίο αναμένεται να ενταχθεί σ’ ένα πρόγραμμα χρηματοδότησης, ύψους 2 εκατ. ευρώ, με στόχο να δημιουργηθεί ένας τόπος μουσειακού, πολιτιστικού και αθλητικού χαρακτήρα.

Γεράσιμος Χιόνης

Σχόλια

σχόλια